स्वगत

नेहमीप्रमाणे सकाळचे आठ वाजले होते, अगदी काल वाजले तसे किंवा उद्या वाजतील तसे. केकाटणाऱ्या सिलोन वर पद्मिनी  परेराने आपल्या नाजूक आणि आर्जवी आवाजात “Loma time, its 8 a.m.” सांगितलं. साडेआठची २८ गाठायची म्हणजे आता निघायला हवं होतं. कारण साडेआठची  २८  साडेआठला निघाल्याच कुणाला माहित नव्हतं. ती गाडी ८.२० किंवा ८.२५ लाच सुटायची.   हजारो मैल लांब असलेल्या पद्मिनी परेराच्या आवाजाने ‘अ' सुखावला. आवाजाप्रमाणे पद्मिनी दिसायला पण नाजूक असेल का याचा विचार करत तो मार्गस्थ झाला.

पाहता पाहता लकडी पूल मागे पडला. पुलाच्या कठड्याच्या रूपाने आठवणींचे कठडे त्याच्याभोवती फेर धरून उभे राहिले. त्या भूतकाळातल्या आठवणींना विसरण्यासाठी ‘अ' झपाझप चालू लागला. समोरच्या जाहिरातीमधील ‘प्रकाशचे माक्याचे तेल’ लावणारी पोरगी नेहमीप्रमाणेच गोड हसत होती. ही पोरगी ‘ब' सारखी दिसते असे त्याला नेहमी वाटायचे. त्या पोरी कडे पाहून ‘ब' ची आठवण झाल्यावर सुद्धा त्याला रोजच्या सारखे उल्हसित वाटले नाही. त्यातून हवा तर साली  अशी भिकार !  हवेचा आणि मानसिक स्थितीचा काही संबंध असतो का? एकदा सायकॉलॉजी डिपार्टमेंटला जाऊन विचारले पाहिजे. विचारांच्या गर्दीतून वाट काढत तो  डेक्कनवर  आला. साडेआठची २८ तयारच  होती. नेहमीचं ‘पब्लिक’ही  आपापल्या जागा धरून तयार होतं. त्याच्यासाठी जणू एक जागा ‘स्त्रियांसाठी राखीव’ (स्त्री उतारू असल्यास)  च्या काचेमागे ठेवली होती. त्याच्या पाठोपाठ कंडक्टरही चढला. ८.२३  झाले होते मगही ८.३० ची बस निघालीच पाहिजे आणि मग ‘अ'च्या विचारा बरोबर गाडी भरधाव धावू लागली.

 

पाठीमागे बसून तो महापालिकेच्या रस्त्यांचे खड्डे ‘enjoy’ करीत होता ड्रायव्हर म्हातारा असूनही dynamic होता,  sharp turns मारत होता. कुणीतरी म्हटलेल ‘अ'ला आठवलं- ‘If you want to enjoy the thing, you have to pay for it.’ हे खड्डे ‘enjoy’ करण्यासाठी त्याने ३० पैसे मोजले होते. पण जीवनातले खड्डे? ते कुठल्याही भरावाने भरून येण्यासाठी नव्हते. ‘अ' पुटपुटला. पण हे खरं नव्हतं. आठवणींच्या बरोबर येणाऱ्या मनस्तापाचा रूपाने तो अजूनही ‘pay’ करत होता, करीत राहणार होता. मनस्तापाचा ट्रकखाली त्याच्या मनाच्या चिंधड्या झाल्या होत्या. ड्रायव्हरने समोरून येणाऱ्या भरधाव ट्रकला सफाईने टाळलं होतं. त्याला वाटलं - पुढच्या स्टॉपला उतरावं वाटेतच आणि  जाऊच नये युनिव्हर्सिटीत.

 

ज्या गावाला जायचे नाही त्याची वाट विचारू नये असे म्हणतात. आत्ता पुलावर ‘ब' दिसली, तेव्हा त्याला याची आठवण झाली. जाता जाता तिने Glad-to-see-you नावाचे एक गोंडस हास्य त्याच्याकडे टाकलं होतं. पण Glad-to-see-you चे  दिवस गेले होते आणि आता शिल्लक राहिला होता फक्त पोकळपणा! असो. वाट विचारली तरी जाऊ नये आणि गेले तर अर्ध्या वाटेतून परत येऊ नये; पण या सगळ्या गोष्टी त्यांने केल्या होत्या.

 

‘म्हसोबा गेट’ कंडक्टर ओरडला. एवढ्या वेळात गाडी फक्त एवढीच आली होती. बंद पडण्याबद्दल फेमस असलेली गाडी आजही बंद पडली तर पहिला तास बुडेल या विचाराने तो आनंदला. पण गाडी काही बंद पडली नाही आणि एका खड्ड्यातून मात्र उडाली. त्याच बरोबर आपली  ‘मालमत्ता’ टाइट बांधून समोर बसलेली ‘विशालवक्षा’ दाणकन उडाली. सगळ्यांचे डोळे तिकडे वळले. कोणी तिच्या ‘अंतर्यामी’ चा ठाव घ्यायचा प्रयत्न केला. त्यामुळे विशालवक्षेच्या डावीकडे बसलेल्या चवळीच्या शेंगेच्या मनात पेटलेला मत्सराग्नी तिच्या चेहऱ्यावर स्पष्ट दिसत होता. काही वर्षांपूर्वी ‘अ' असे विचार करायला भीत होता. पण आता तो थोडा मोठा झाला होता. Mature. संजूच एकदा म्हणाली होती - आता आपण मॅच्युअर झालो. यालाच Maturity म्हणतात का?

 

पाहता पाहता चतुश्रुंगी आली आणि धावत्या गाडीबरोबर शिरणारी हवा त्याच्या मनातून आरपार गेली. अर्ध्या वाटेतून उतरण्याचा विचार त्याच्या मनातून साफ गेला होता. After all, what is life? Life is a journey, there is no use of expecting to arrive somewhere. माणूस हा जीवनाचा सर्वात मोठा प्रवासी आहे कोठेही न थांबणारा. भूतकाळाने मला एवढे तरी शिकवले आहे; ‘अ'  मनाशीच म्हणाला.

 

गाडी वळून आत शिरली.  मेन बिल्डिंग चा मनोरा दिसायला लागला राजभवन पोलीस चौकीच्या Watch Tower ची चार घड्याळे काळाला चकवण्याच्या  (की  चुकवण्याच्या) उद्देशाने पुढे पळत होती. पण त्यांच्या  त्यांच्यात देखील मेळ नव्हता. शेवटचे ठिकाण आलं तरी त्याचं मन अजून कुठे मागेच रेंगाळत होतं. ‘अ' ला वाटलं गेली वीस वर्ष आपण हा जीवन प्रवास केला पण आपण आहोत तेथेच आहोत किंवा होतो तेथेच परत आलो आहोत. आणि मधल्या घटना, जीवनात आलेली माणसे उगवत्या काळाबरोबर कुठेतरी अनंतात वाहून गेली आहेत. पण आपला हा प्रवास मात्र असाच चालू राहिला आहे.

 

कुठल्याही गोष्टीला शेवट असा कधी नसतोच. असतो तो प्रारंभ - सुरुवात. घडलेल्या घटनांची - भूतकाळाची भविष्यकाळासाठी वर्तमानकाळाशी केलेली तडजोड, त्यालाच आपण शेवट म्हणतो.

 

शेवटचा स्टॉप आला. लोकांनी उतरण्याची घाई केली. अचानक ‘अ' ला स्वतःचं प्रतिबिंब समोरच्या काचेत दिसलं. त्याच्याकडे बघून तो हसला. न दाखवता येणार मन म्हणजे जणू ते प्रतिबिंब होत. हे स्वगत माझं आहे, तुझं नाही- प्रतिबिंब म्हणाल. मग त्याचाही नाईलाज झाला. प्रतिबिंब बसमध्ये ठेवून त्याचा पार्थिवदेह रिकामपणाने डिपार्टमेंटकडे चालू लागला. 

  --------------------------------------------------------------------------------

पूर्व प्रसिद्धी: "नचिकेत" - पुणे विद्यापीठ विद्यार्थी वार्षिक १९७५-७६